Փոքր երկրներ, մեծ պատերազմ․ հայ-ադրբեջանական պայքարը կարող է ավելի լայն ճգնաժամ առաջացնել․«Foreign Affairs»-ի անդրադարձը

«Foreign Affairs»-ը վերլուծական հոդված է հրապարակել Հարավային Կովկասում տիրող իրավիճակի, մասնավորապես՝ հայ-ադրբեջանական հակամարտության սրմանի, ինչպես նաև դրանց վրա Իրան-Ադրբեջան սրված հարաբերությունների ազդեցության մասին։ Հոդվածի առավել ուշագրավ հատվածները ներկայացնում են ստորև:

«Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարատև հակամարտությունը Լեռնային Ղարաբաղի վիճելի տարածաշրջանի շուրջ ստեղծել է այնպիսի հարաբերություններ Հարավային Կովկասում, որոնք զարմանալի ձևերով հատում են կրոնական, էթնիկական և աշխարհաքաղաքական գծերը: Իրանը, որը ղեկավարվում է շիա հոգևորականների կողմից, տնտեսական փրկություն է քրիստոնյա մեծամասնություն ունեցող Հայաստանի համար, որի հիմնական աջակիցը երկար ժամանակ եղել է Ռուսաստանը: Մինչդեռ Իսրայելը և մեծամասնություն կազմող սուննի Թուրքիան ռազմավարական դաշինք են կազմել հիմնականում շիա Ադրբեջանի հետ: Իսկ շիա մեծամասնություն կազմող երկու երկրները՝ Իրանն ու Ադրբեջանը, շարունակում են մնալ տարածքի և ինքնության շուրջ տասնամյակներ տևած դառը վեճի մեջ:

Շուրջ երեք տասնամյակների ընթացքում, երբ առկա էր Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը, 2020 թվականին հակամարտության թափը վճռականորեն տեղափոխվեց դեպի Ադրբեջան, որը ռազմական հաղթանակ տարավ Հայաստանի նկատմամբ կարճատև, բայց հետևողական պատերազմում։ Այս արդյունքը դանդաղ, բայց անկասկած  վտանգավոր ձևով բորբոքում է վաղուց թաքնված լարվածությունը տարածաշրջանի խաղացողների միջև:

Այս ամենը տեղի է ունենում այն ​ժամանակ, երբ Ռուսաստանը,

որն ավանդաբար հակամարտության ամենակարևոր արտաքին խաղացողն է, շեղվել է Ուկրաինայի դեմ իր պատերազմով:

Միևնույն ժամանակ, Իսրայելի կապերը Ադրբեջանի հետ խորացել են, ինչի արդյունքում Իրանը սկսել է անհանգստանալ, որ Իսրայելը Ադրբեջանին դարձնում է իր «վստահված անձը» և օգտագործում որպես Իրանի դեմ գործողություններ սկսելու հարթակ: Վերջին տարիներին Իրանը հետևում էր, թե ինչպես են Իսրայելը և Պարսից ծոցի արաբական միապետությունները սերտացել Թեհրանի նկատմամբ ընդհանուր թշնամանքի պատճառով: Իրանցիներն այժմ վախենում են, որ նմանատիպ դինամիկա է ձևավորվում Իսրայելի և հիմնականում թուրքաբնակ երկու երկրների՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև: Գնալով ավելի ինքնավստահ Ադրբեջանը կարող է ձգտել զինել և անջատողականություն հրահրել Իրանի ադրբեջանական բնակչության շրջանում: Նման քայլերը կարող են հանգեցնել էսկալացման պարույրի, որը կվտանգի ռազմավարական կենսական նշանակություն ունեցող Հարավային Կովկասի կայունությունը և կարող է հանգեցնել ավելի լայն ճգնաժամի:

2020 թ. Ադրբեջանը տարավ վճռական հաղթանակ, որը նաև Իսրայելի օգնության շնորհիվ էր։ 2016 թ. ի վեր Ադրբեջանը զենքի ներմուծման գրեթե 70 տոկոսը ստանում է Իսրայելից, որն իր հերթին իր նավթի 40 տոկոսը գնում է Բաքվից։ Իրանցիները, սակայն, կարծում են, որ Իսրայելը այդ հարաբերություններից ևս մեկ բան է ստանում։ Մամուլի բազմաթիվ հրապարակումների համաձայն՝ Իրանի դեմ Իսրայելի խոշոր գործողությունները, այդ թվում՝ 2018 թվականին նրա միջուկային արխիվի վերաբերյալ տեղեկատվության գողությունը, իրականացվել են Ադրբեջանի աջակցությամբ։ Բացի այդ, Իրանը պնդում է, որ Ադրբեջանը թույլ է տվել Իսրայելին մաքսանենգ ճանապարհով զենք մատակարարել Իրան և առաջարկել է իր օդանավակայանները, որպեսզի իսրայելական անօդաչու սարքերը գործեն Իրանում: Բաքուն հերքել է նման լուրերը և հայտարարել, որ թույլ չի տա Իսրայելին օգտագործել Ադրբեջանին որպես Իրանի վրա հարձակման հարթակ։ Սակայն Իրանի ղեկավարներն ու ռազմական պաշտոնյաները բազմիցս զգուշացրել են, որ չեն հանդուրժի թշնամու այս ենթադրյալ «բույնը»:

Վերջին երկու տարվա ընթացքում Իրանի կանոնավոր բանակը և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ) լայնածավալ զորավարժություններ են անցկացրել Ադրբեջանի հետ սահմանի երկայնքով և օգտագործել Արաքս գետը, որը բաժանում է երկու պետությունները։ Ի պատասխան՝ Ադրբեջանն ու Թուրքիան համատեղ զորավարժություններ են սկսել գետի հյուսիսային կողմում։ Իրանի անհանգստությունն ավելի է սրվել այն տեղեկություններով, որ Թուրքիան Ադրբեջան է բերել հարյուրավոր ծայրահեղական վարձկանների Սիրիայից՝ օգնելու 2020 թ. Հայաստանի դեմ պատերազմի ժամանակ:

Իրանի և Ադրբեջանի միջև սերտ էթնիկական կապերը լրացուցիչ բարդություն են հաղորդում այս ձևավորվող հակամարտությանը: Սահմանի երկու կողմի ադրբեջանցիները հաճախ նշում են, որ Խամենեիի հայրն ուներ ադրբեջանական արմատներ: Իրանի համար, սակայն, «Ադրբեջանի Հանրապետությունը» սխալ տերմին է, որը կիրառվում է սխալ տարածաշրջանի համար։ «Ադրբեջան» անվանումը պատմականորեն իրանցիների կողմից օգտագործվել է Արաքսից հարավ գտնվող այն հողերի առնչությամբ, որոնք ներկայումս բաժանված են իրանական մի քանի գավառների:

2020 թվականին Հայաստանի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո Բաքուն անսովոր վիրավորական երանգ է որդեգրել Իրանի նկատմամբ։ Անցած աշնանը Ալիևը հայտարարեց, որ Իրանի հետ հարաբերությունները երբեք այսքան վատ չեն եղել։ Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հրադադարը խարխուլ է: Եթե Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նորից պատերազմ սկսվի, Իրանը, ամենայն հավանականությամբ, ավելի բացահայտ աջակցություն կցուցաբերի Հայաստանին, քան նախկինում, քանի որ խաղադրույքներն այժմ շատ ավելի մեծ են:

Պոտենցիալ սցենարներից մեկում Իրանը կարող է հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումներ իրականացնել Ադրբեջանում գտնվող իսրայելական բազաների վրա, ինչը նման է վերջին ամիսներին Իրաքի քրդաբնակ շրջաններում իսրայելական «ռազմավարական կենտրոնների» դեմ իրականացված գործողություններին (իրաքյան Քուրդստանի պաշտոնյաները հերքել են նման բազաների առկայության մասին պնդումը): Այնուհետև, Ադրբեջանն ու Իսրայելը, հավանաբար Թուրքիայի համագործակցությամբ, կարող են ձգտել ապստամբություն հրահրել Իրանում էթնիկ ադրբեջանցիների շրջանում, որն իր հերթին կարող է հրահրել իրանական զինվորականներին ներխուժել հենց Ադրբեջան։

Առայժմ իրադարձությունների նման հաջորդականությունը մնում է զուտ հիպոթետիկ։ Սակայն հիպոթետիկ չէ այն, որ Հարավային Կովկասում հակամարտությունը կարող է վերածվել ճգնաժամի, որը կարող է ներքաշել ԱՄՆ-ին և ՆԱՏՕ-ին (Ադրբեջանի, Իսրայելի և Թուրքիայի կողմից) և Ռուսաստանին (Հայաստանի և Իրանի կողմից), այդպիսով դրանով իսկ բացելով ևս մեկ խզման գիծ Ռուսաստանի հետ Արևմուտքի անհանգիստ հարաբերություններում և ամրապնդելով Թեհրանի և Մոսկվայի միջև ձևավորվող ռազմական գործընկերությունը:

Մանրամասները՝ https://www.foreignaffairs.com/armenia/azerbaijan-armenia-could-spark-wider-crisis հղմամբ: