Նահատակ Հայրապետ Խորեն Ա Մուրադբեկյան

Խորեն Մուրադբեկյանը՝ որպես Նոր Բայազետ գավառի եկեղեցիների բարեկարգիչ, իր հոգևոր գործունեության վաղ շրջանում տիրող սոցիալ-տնտեսական, համատարած խավարի և անգրագիտության պայմաններում դարձավ գավառի համար այն լուսավորիչներից մեկը, որը բնակչության փրկության միակ ճանապարհը համարեց կրթությունը՝ դպրոցական կյանքի կազմակերպումն ու զարգացումը: Նրա ջանքերով Նոր Բայազետ գավառում վերաբացվեցին և հիմնվեցին շատ դպրոցներ: Երիտասարդ Խորեն Մուրադբեկյանը Նոր Բայազետ գավառում ծավալեց ակտիվ եկեղեցաշինական գործունեություն, որից անմասն չմնաց նաև Գորիի հայոց եկեղեցու թեմը:

Քննելով Խորեն Մուրադբեկյանի՝ դաշնակցական կուսակցության անդամ լինելու հարցը և հիմք ընդունելով մի շարք կարևոր փաստաթղթեր՝ փաստում ենք, որ Խորեն Մուրադբեկյանը երբեք չի եղել կուսակցական, նա ժամանակի առաջադեմ լիբերալ գործիչ էր և կողմ էր եկեղեցու բարենորոգմանը՝ժամանակի պահանջներին համապատասխան:

 Խորեն վարդապետի գործունեությունը նախապատերազմյան խաղաղ տարիներին՝ Երևանի փոխթեմակալության առաջին շրջանում, առավելապես աչքի ընկավ ոչ միայն հոգևոր, կրթամշակութային, այլև առկա սոցիալական խնդիրների լուծման առումով նրա ակտիվ դիրքորոշմամբ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմով սկսվեց Խորեն Մուրադբեկյանի՝ Երևանի փոխթեմակալության երկրորդ փուլը: Առաջին աշխարհամարտի տարիներին նա իր ուշադրության կենտրոնում էր պահում ոչ միայն տեղի հայ բնակչության անվտանգության, այլև արևմտահայ գաղթականների փրկության, պահպանության խնդիրները, որոնք լուծելու համար ակտիվ գործունեություն ծավալեց Էջմիածնի և Երևանի եղբայրական օգնության հանձնաժողովներում:

1917 թ. նոյեմբերի վերջին Խորեն Մուրադբեկյանի գլխավորությամբ կազմվեց Երևանի ազգային խորհուրդը, որը երկիրը ղեկավարում էր մինչև 1918 թ. հուլիսի 19-ը՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության կառավարության ժամանումը: Այդ ընթացքում նա իրեն դրսևորեց որպես ազգային, քաղաքական գործիչ, համատարած անորոշության պայմաններում կարողացավ Արամ Մանուկյանի հետ միասին համախմբել բոլոր կարող ուժերին և ակտիվ աշխատանքներ տանել հայ գաղթականներին աջակցելու, որբերին խնամելու և Երևանի նահանգին վերաբերող շատ այլ հարցեր լուծելու ուղղությամբ:

Հանձին Խորեն եպիսկոպոսի՝ Մայր Աթոռը Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներին Սփյուռքում ունեցավ իր ներկայացուցիչը, որն իր գործունեության ընթացքում աչքի ընկավ որպես անկողմնակալ և իրատես դիվանագետ:

Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Խորեն արք. Մուրադբեկյանի հիմնական պարտականությունը դարձավ, Երևանի փոխթեմակալության հոգևոր և հասարակական գործունեությունից զատ, Հայ Առաքելական եկեղեցու իրավունքների և սեփականության պաշտպանության հարցով զբաղվելը՝ իշխանությունների համար դառնալով կաթողիկոսի կողմից լիազորված ներկայացուցիչ:

1920-1923 թթ. Խորեն արք. Մուրադբեկյանը՝ որպես Ամենայն հայոց կաթողիկոսի լիազոր ներկայացուցիչ, պետական մարմինների հետ հարաբերություններում իր գործունեությամբ ցույց տվեց, որ խորհրդային իշխանության նկատմամբ ցուցաբերում է օրինապահ, չեզոք վերաբերմունք և կողմ է Հայ Առաքելական եկեղեցու բարեփոխմանը՝ ստեղծված իրադրության պահանջներին համապատասխան: Հետևաբար նա կողմ էր ոչ միայն որոշակի փոխզիջումների, այլև եկեղեցու հարմարվողականությանը ստեղծված քաղաքական իրադրությանը՝ մասնավորապես 1924 թ. հունվարի 6-ին Գերագույն հոգևոր խորհրդի հիմնադրմամբ կաթողիկոսի իշխանության սահմանափակմանը:

Կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցի մահից հետո, շուրջ երկու տարի ձգձգումով, Սփյուռքի ազդեցիկ գործոնով պայմանավորված, Մոսկվայի թույլտվությամբ Ս. Էջմիածնում վերջապես գումարվում է ազգային-եկեղեցական ժողով, որի ընթացքում՝ 1932 թ. նոյեմբերի 12-ին, ձայների մեծամասնությամբ կաթողիկոս է ընտրվում Խորեն Մուրադբեկյանը:

Ամենայն հայոց կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանը հայոց հովվապետությունը ստանձնեց այնպիսի մի ժամանակահատվածում, երբ Խորհրդային Հայաստանում գագաթնակետին էր հասել իշխանությունների կողմից եկեղեցու նկատմամբ անհանդուրժողականության քաղաքականությունը: Խորեն Ա Մուրադբեկյանը, ի պաշտպանություն Հայ Առաքելական եկեղեցու, ձեռնամուխ եղավ նրա համար կարևորագույն խնդիրների լուծմանը: 1934 թ. հուլիսի 20-ի կոնդակով Սփյուռքում վերահաստատելով հայրապետական նվիրակի պաշտոնը՝ նա կարողացավ վերջ դնել Սփյուռքում տիրող միջկուսակցական պառակտիչ պայքարին, ինչպես նաև հիմնել Հայ Առաքելական եկեղեցու նոր թեմեր: Նրան հաջողվեց ոչ միայն ջերմ եղբայրական հարաբերություններ հաստատել Մայր Աթոռի և նվիրապետական աթոռների միջև, այլև աշխարհասփյուռ հայությանը և երեք նվիրապետական աթոռներն ամուր շաղկապել մայր հայրենիքի և Ս. Էջմիածնի հետ:

Խորհրդային Հայաստանում ստալինյան բռնաճնշումների հետևանքով Հայ Առաքելական եկեղեցու նկատմամբ իշխանությունների որդեգրած բացահայտ սահմանափակումների ու հետապնդումների պայմաններում Խորեն կաթողիկոսի հովվապետության տարիներին այդպես էլ չհաջողվեց իրականություն դարձնել Հայ Առաքելական եկեղեցու նոր սահմանադրության և բարեկարգության վերջնական ծրագրի հաստատումն ու կենսագործումը:

1930-ական թթ. Հայ Առաքելական եկեղեցու նկատմամբ խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականության հետևանքով կարծես թե իշխանություններին հաջողվեց Խորհրդային միությունում եկեղեցու՝ որպես հանրային ինստիտուտի քայքայման, հոգևորականների թվի կրճատման, Խորհրդային միությունում նրանց դերի և հեղինակության արժեզրկման ու նվաստացման պայմաններում, չվերացնելով եկեղեցին, այն պահել կոմունիստական գաղափարախոսության համար ցանկալի և ընդունելի կարգավիճակում:

Ամենայն հայոց կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանի մահվան հետ կապված պատմագիտության մեջ առկա վարկածների ոաումնասիրության և վերլուծության, ինչպես նաև ուղղակի և անուղղակի փաստերի համադրման արդյունքում հանգել ենք այն եզրակացության, որ խորհրդային իշխանության վերնախավն իր առջև նպատակ չէր դրել Ամենայն հայոց կաթողիկոսին սպանելու և Մայր Աթոռը լուծարելու: Չէր բացառվում, որ իշխանությունների կողմից կաթողիկոսի չեզոքացման, Մայր Աթոռի փակման դեպքում Հայ Առաքելական եկեղեցին ոչ թե կվերանար, այլ պարզապես հոգևոր կենտրոնը կփոխադրվեր արտասահման՝ դառնալով հենակետ Խորհրդային Հայաստանի կառավարության դեմ պայքարելու համար:

Ի դեմս Ամենայն հայոց Խորեն Ա կաթողիկոսի՝ Հայ Առաքելական եկեղեցին կորցրեց իր արժանավորագույն և հայրենանվեր հոգևորականներից մեկին, որն իր ողջախոհ, արդար, անձնուրաց հոգևոր-հասարակական գործունեությամբ իրավամբ վաստակեց ազգաշեն ու ազգապահպան գործչի բարձր կոչումը: