Թոմաս դե Վաալ. Փաշինյանը շատ բան արդեն տվել է եւ նրա գրպանները գրեթե դատարկ են - Մեդիամաքս

Ներկայացնում ենք Carnegie հիմնադրամի կայքում հրապարակված Թոմաս դե Վաալի Armenia and Azerbaijan’s Major Step Forward հոդվածի հայերեն թարգմանությունը:

Թոմաս դե Վաալ

Մարտի 13-ին առանձին հայտարարություններով Ադրբեջանն ու Հայաստանը հայտնեցին, որ վերջապես հարթել են իրենց տարաձայնությունները հարաբերությունների կարգավորման համաձայնագրի տեքստի շուրջ՝ առաջին անգամ ավելի քան երեք տասնամյակ տեւած հակամարտությունից հետո:

ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն հայտարարությունը «պատմական» որակեց, Եվրոպական միության բարձր ներկայացուցիչ Քայա Կալլասը՝ «վճռական քայլ» անվանեց։ Երկրորդ հայտարարությունը ավելի մոտ է իրականությանը: Սա մեծ քայլ է Հարավային Կովկասը կայունացնելու ուղղությամբ, բայց լիարժեք խաղաղության համար անհրաժեշտ են եւս մի քանիսը:

Կարեւորագույնը միջազգային համատեքստն է։ Մինչ Մոսկվան եւ Վաշինգտոնը բանակցում են Ուկրաինայի ապագայի շուրջ, հայերը հատկապես վախենում են սցենարից, երբ Ռուսաստանը, պատերազմի բեռը թոթափած, իր ագրեսիվ հայացքը կրկին կուղղի Հարավային Կովկասին: Նույնիսկ սկզբունքային համաձայնությունը հակառակորդների միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ սկսելու երկկողմ խաղաղության համաձայնագրի տեքստին նվազեցնում է Մոսկվայի լծակները միջամտելու համար:

Առաջընթացը հիմնականում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի համառության շնորհիվ է, որը գործարքի հասնելու համար մի շարք զիջումների է գնացել։ Բեկումը տեղի ունեցավ, երբ նրա թիմը համաձայնեց զիջել երկու չլուծված հարցերի շուրջ տասնյոթ հոդվածից բաղկացած տեքստի տասներկուերորդ նախագծում, որը բանակցվում էր ավելի քան մեկ տարի:

Նոր տեքստը կողմերին պարտավորեցնում է ետ վերցնել, հրաժարվել կամ լուծել միմյանց դեմ ներկայացված իրավական հայցերը, որոնք ներկայում միջազգային դատարաններում են, օրինակ՝ Արդարադատության միջազգային դատարանում: Նրանք պայմանավորվել են նաեւ իրենց ընդհանուր սահմանին չտեղակայել «երրորդ կողմի ուժեր»։ Դա բացառում է ռուսական ներկայությունը սահմանին, բայց սպառնում է նաեւ Հայաստանում Եվրոպական միության առաքելությանը (EUMA), որի մանդատը վերջերս երկարաձգվեց մինչեւ 2027 թվականը: EUMA-ն առաջատար ծրագիր է եւ՛ ԵՄ-ի, եւ՛ Հայաստանի համար, որը վայելում է սահմանամերձ շրջաններում ապրող խաղաղ հայ բնակչության վստահությունը: Եթե Հայաստանը ցանկանում է պահպանել առաքելությունը, ապա պետք է համաձայնի EUMA-ի մանդատի մեծ փոփոխություններին։

Առանձին բանակցվում է մի կարեւոր, բայց չլուծված հարց. կապի եւ ճանապարհային եւ երկաթուղային ուղիների վերականգնման եղանակները, հատկապես այն երթուղին, որը կապում է Արեւմտյան Ադրբեջանը իր Նախիջեւանի էքսկլավի հետ Հայաստանի տարածքով:

Հարկ է նշել, որ սա փաստաթուղթ է պետությունների միջեւ կարգավորման, ոչ թե հասարակությունների հաշտեցման մասին։ Դրանում բացակայում են այն տարրերը, որոնք սովորաբար ուղեկցում են պատմական խաղաղության համաձայնագիրը եւ վերաբերում են հակամարտության հետեւանքներին, ինչպես օրինակ՝ պատերազմական հանցագործությունների համար արդարադատության մեխանիզմներ կամ տեղահանվածների վերադարձի իրավունքի վերաբերյալ խոստումներ:

Չի նշվում այն հարցը, որի շուրջ երկու ժողովուրդները երկու պատերազմ են մղել, հազարավոր կյանքեր զոհել եւ անասելի վիշտ կրել. Լեռնային Ղարաբաղի հայաշատ շրջանը, որը միջազգայնորեն ճանաչվում է որպես Ադրբեջանի մաս: Այդ հարցը բռնի ուժով կարգավորվեց 2023-ի սեպտեմբերին, երբ Ադրբեջանը գրավեց Ղարաբաղը, եւ դրա ողջ 100 հազարանոց հայ բնակչությունը փախավ։ Փաշինյանն այժմ ընդունում է, որ Ղարաբաղը Ադրբեջանի մաս է, եւ ոչ ոք չի ակնկալում, որ ղարաբաղցի հայերը շուտով տուն կվերադառնան։

Վկայակոչելով իր անցյալի տրավմաները՝ Բաքուն լուրջ նախապայման է դնում վերջնական խաղաղության համաձայնագրի համար՝ պնդելով, որ այն կարող է ստորագրվել, միայն երբ Հայաստանը փոփոխություններ կատարի իր Սահմանադրության մեջ: Ադրբեջանական կողմը մատնանշում է Հայաստանի սահմանադրության նախաբանը, որը վերաբերում է Հայաստանի 1990 թվականի Անկախության հռչակագրին, որն իր հերթին հղում է կատարում Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի միավորման մասին 1989 թվականի բանաձեւին։ Ադրբեջանն ասում է, որ սա թաքնված տարածքային պահանջ է, որը պետք է վերացվի:
 

Սահմանադրության հարցը, անշուշտ, կարելի է շտկել ստեղծագործ դիվանագիտությամբ, հատկապես, որ Փաշինյանն ինքը ցանկանում է նոր սահմանադրություն 2026-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո: Սակայն Փաշինյանը շատ բան արդեն տվել է, եւ նրա գրպաններն այժմ գրեթե դատարկ են: Նա ուզում է գնալ ընտրություններին՝ հանրությանը ասելով, որ խաղաղության պայմանագիր է ապահովել, ոչ թե պարզապես հանձնվել Ադրբեջանին, ինչպես պնդում են նրա քննադատները: Եվ որքան մեծ ճնշում գործադրի Ադրբեջանը սահմանադրության հարցում, այնքան դա դժվար կլինի անել։

Փաշինյանը հայերին ներկայացնում է այս որոշումը, որպես հիմնարար փիլիսոփայական ընտրություն, իր բառերով, «Իրական Հայաստանի» եւ «Պատմական Հայաստանի» միջեւ։ Ըստ էության, նա ասում է ընտրողներին, որ 2020 եւ 2023 թվականներին Ադրբեջանից խոշոր ռազմական պարտություններ կրելով՝ Հայաստանն այժմ պետք է ընդունի նոր իրողությունը. պետք է փորձի հաշտություն հաստատել Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ, զարգացնի կապերը Եվրոպայի հետ եւ ազատվի Ռուսաստանից վտանգավոր կախվածությունից։

Շատերն են ցանկանում, որ նա ձախողվի, մասնավորապես, ընդդիմադիրները, հայկական սփյուռքի կազմակերպությունները, Ռուսաստանը։

Ադրբեջանն էլ օգնական չէ այս գործում։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները բացահայտ ասում են, որ չեն շտապում եւ համարում են, որ խաղաղության համաձայնագիրն ավելի շատ օգուտ կբերի Հայաստանին, քան Ադրբեջանին: Նախագահ Իլհամ Ալիեւը հրապարակայնորեն երբեք չի անդրադառնում խաղաղության օգուտներին, որեւէ դրական բան չի ասում Փաշինյանի մասին։ Հայաստանի հետ հակամարտությունը դեռեւս նրա գործիքն է՝ երկիրը միավորելու համար։

Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի կողմից բանակցություններում առաջընթացի մասին հայտարարությունից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ Ալիեւը հանդես եկավ ագրեսիվ ելույթով եւ Հայաստանի հասցեին ուղղեց իր մաքսիմալիստական պնդումները, դժգոհություններն ու մեղադրանքները, որոնք կրկնում է արդեն մի քանի տարի: Նա Ֆրանսիային մեղադրեց Հայաստանին զինելու մեջ՝ Ադրբեջանի դեմ պատերազմ նախապատրաստելու համար, եւ արհամարհական խոսեց հայերի «Բրյուսելում նոր ղեկավարների» մասին։ Ռուսաստանի մասին խոսք չեղավ, բայց շատ բարեկամական խոսքեր ասվեցին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի եւ նրանց կողմից արեւմտյան ազատական կարգի ընդհանուր մերժման մասին:  

Ի՞նչ կարելի է անել խաղաղության այս պահը բաց չթողնելու համար: Բրյուսելն ու Վաշինգտոնը կարող են ավելի նախաձեռնող լինել՝ աջակցելով ճանապարհային կապի օրակարգին եւ հատկապես սահմանների բացմանը: Բայց առանցքային դերակատարը Անկարան է, որը միաժամանակ երկու բան է ուզում, եւ վաղ թե ուշ պետք է ընտրություն կատարի։ Թուրք զրուցակիցներն ասում են, որ գիտեն, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը Թուրքիային դարձնում է ավելի ուժեղ խաղացող Հարավային Կովկասում, թուլացնում է Ռուսաստանի պատմական վերահսկողությունը Հայաստանի նկատմամբ եւ լավ է արեւելյան Թուրքիայի աղքատ սահմանամերձ շրջանների համար։ Ասում են, որ Փաշինյանն իրենց համար կատարյալ գործընկեր է։ Այդուհանդերձ, նրանք ասում են նաեւ (եւ սա նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի անձնական դիրքորոշումն է), որ Ադրբեջանը եղբայրական պետություն է, եւ որ նրանք պետք է սպասեն Բաքվի առաջին քայլին:

Թուրք պաշտոնյաները գիտեն, որ Փաշինյանի հետ հնարավորությունների պատուհանը կարող է փակվել, եւ որ նրա նախաձեռնությունները իրենց կողմից ավելի դրական արձագանքի են արժանի։ Անշուշտ ժամանակն է, որ ավելի համարձակ լինել եւ հայտարարել քայլեր, որոնք կխթանեն տնտեսական կապերը Հայաստանի հետ եւ որոշակի օգուտներ կբերեն Փաշինյանի կառավարությանը, նույնիսկ եթե որոշվի ամբողջությամբ չբացել սահմանը։ Թուրք առաջնորդները կարող են փաստարկ ներկայացնել իրենց ադրբեջանցի ընկերներին, որ դինամիկ քաղաքականությունը բխում է իրենց ընդհանուր շահերից եւ ձեռնտու է բոլորին՝ բացառությամբ ուժ հավաքող Ռուսաստանից եւ հայկական ընդդիմությունից:

Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի

Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: